معيارهاي تشخيص در مفهوم فوق
 الف) معيار موضوعي: خيانت در حقيقت، تسليم كردن چيزي است كه به امانت در نزد شخص گذاشته شده است و شامل تسليم اسرار نظامي و غيرنظامي و امكاناتي كه موجب سلطۀ بيگانه است، مي‌باشد.
ب) معيار رواني: (نيت فاعل جرم)؛ يعني اگر نيت فاعل ضرر رساندن به امنيت كشور و دولت باشد عملش خيانت است و در صورتي كه قصدش رسيدن به مطامع نفساني باشد و جاسوسي را براي رسيدن به آن مرتكب شود خائن نخواهد بود.
ج) معيار تابعيّت (مليّت): عد‌ه‌اي معيار تابعيّت را براي تمايز بين دو مفهوم ابداع كرده‌اند، بر مبناي اين معيار شهروندي كه در مقابل وطن پيمان شكني خود مي‌كند خائن و شخص خارجي در صورت جمع‌آوري اطلاعات سرّي يك كشور، جاسوس مي‌باشد.
 
مصاديق و مجازات جاسوسي در قانون مجازات اسلامي
1) تسليم اسرار سياست داخلي و خارجي به افراد غير صالح.
2) مطلع ساختن اشخاص غير صالح از نقشه‌ها و اسرار دولت.
كه در هر دو مورد طبق ماده 501 قانون مجازات اسلامي، مجازات جاسوسي با توجه كيفيت و مراتب جرم، يك تا ده سال حبس است.
3) جاسوسي به نفع دولت بيگانه و به ضرر دولت بيگانه ديگر در خاك ايران كه مجازاتش يك تا پنج سال حبس است.
4) سرقت نقشه‌ها يا كسب اطلاع از اسرار سياسي، نظامي و امنيتي که مجازات آن، شش ماه تا سه سال حبس است.
 
مصاديق و مجازات جاسوسي در قانون مجازات جرايم نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي ايران
 1) جاسوسي نظاميان مربوط به عمليات نظامي يا راجع به مؤسّسات دفاعي كشور؛ طبق بند اوّل مادۀ 12 قانون مذكور به مجازات محارب (قتل، به دار آويختن، قطع دست راست و قطع پاي چپ، تبعيد)، محكوم خواهد شد.
2) جاسوسي نظاميان در به دست آوردن اسناد و عدم موفقيّت در ارائه به دشمن؛ که به حبس از سه تا پانزده سال محكوم مي‌شود.
3) ورود نظاميان به اماكن نگه¬داري اسناد جهت دستيابي به آن‌ها براي ارائه به دشمن؛ که به دو تا ده سال حبس محكوم مي‌شود.
4) ورود بيگانه به اماكن نظامي به قصد جاسوسي؛ كه با لحاظ شرايط مختلف، به اعدام يا دو تا ده سال حبس محكوم مي‌شود.

مصاديق خيانت به كشور
در قانون مجازات اسلامي مصاديق خيانت به كشور عبارتند از:
1) تشكيل و اداره گروه‌هاي غيرقانوني بر ضد امنيت كشور.
2) خيانت به كشور از طريق تحريك نيروهاي رزمنده به عصيان، فرار و تسليم.
3) خيانت به كشور بر اثر بي‌مبالاتي و عدم رعايت اصول حفاظتي.
4) همكاري با دولت‌هاي متخاصم.
5) خراب كاري و اخلال در امور كشور و ايجاد جنگ داخلي.
در قانون مجازات جرايم نيروهاي مسلح نیز مصاديق خيانت به كشور عبارتند از:
1) اغواي نظاميان در جهت الحاق به دشمن توسط ساير نظاميان در زمان جنگ.
2) سوزاندن و تخريب عمدي تأسيسات و اموال نظامي توسط نظاميان.
3) تباني نظاميان با دشمن.
4) تسليم افراد تحت فرماندهي يا اسرار نظامي يا ساير تجهيزات نظامي به دشمن.
5) جدا كردن قسمتي از قلمرو حاكميت جمهوري اسلامي ايران يا لطمه وارد كردن به استقلال و تماميت كشور ايران.
 

 منابع:
1) ساريخاني، عادل؛ جاسوسي و خيانت به كشور، قم، انتشارات دفتر تبليغات اسلامي، 1378، چاپ اول، صص 40-30 و 249-234 و 361-328.
2) شامبياتي هوشنگ؛ حقوق جزاي اختصاصي، تهران، انتشارات ژوبين، 1377، چاپ دوم، ج 3، صص 116-99.
3) گلدوزيان، ايرج؛ حقوق جزاي اختصاصي، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1385، چاپ دوازدهم، صص 602-579.